ഹൈന്ദവ ആത്മീയ ചൈതന്യത്തെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന പന്ത്രണ്ട് കേന്ദ്രങ്ങളാണ് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങൾ. ‘ജ്യോതി’ എന്നാൽ പ്രകാശം എന്നും ‘ലിംഗം’ എന്നാൽ അടയാളം എന്നുമാണ് അർത്ഥം. പരമശിവൻ തന്നെ സ്വയം പ്രകാശമായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ച പന്ത്രണ്ട് പുണ്യസ്ഥലങ്ങളാണിവ എന്നാണ് വിശ്വാസം. മഹാശിവരാത്രി നാളിൽ ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തുക എന്നത് ഓരോ ശിവഭക്തന്റെയും ആയുസ്സിലെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വപ്നമാണ്. ആദിമധ്യാന്തമില്ലാത്ത പ്രകാശസ്തംഭമായി ഭഗവാൻ വെളിപ്പെട്ടതിന്റെ പ്രതീകമായി ഈ ജ്യോതിർലിംഗങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു. ഉത്തരേന്ത്യയിലെ കേദാർനാഥ് മുതൽ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ രാമേശ്വരം വരെ പരന്നു കിടക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ അഖണ്ഡതയെയും ഭക്തിയുടെ ആഴത്തെയും വിളിച്ചോതുന്നു.

പുരാണ പശ്ചാത്തലം 

ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും തമ്മിൽ ആരാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ എന്ന തർക്കം ഉണ്ടായപ്പോൾ, ആകാശം മുതൽ ഭൂമി വരെ നീളുന്ന ഒരു പ്രകാശസ്തംഭമായി ശിവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവെന്ന് ലിംഗപുരാണം പറയുന്നു. ആ പ്രകാശത്തിന്റെ അന്ത്യം കണ്ടെത്താൻ ആർക്കും സാധിച്ചില്ല. ആ പ്രകാശത്തിന്റെ അംശങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ പതിച്ച പന്ത്രണ്ട് ഇടങ്ങളാണ് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നത്. സോമനാഥ്, മല്ലികാർജ്ജുനം, മഹാകാലേശ്വർ, ഓംകാരേശ്വർ, കേദാർനാഥ്, ഭീമശങ്കർ, വിശ്വനാഥ്, ത്ര്യംബകേശ്വർ, വൈദ്യനാഥ്, നാഗേശ്വർ, രാമേശ്വരം, ഘൃഷ്ണേശ്വർ എന്നിവയാണവ. ശിവരാത്രി നാളിൽ ഈ ലിംഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വിശേഷാൽ ഊർജ്ജപ്രവാഹം ഉണ്ടാകുമെന്നും ആ സമയത്ത് നടത്തുന്ന പ്രാർത്ഥനകൾ അതീവ ഫലദായകമാണെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

12 ജ്യോതിർലിംഗങ്ങൾ

● ​സോമനാഥ് (ഗുജറാത്ത്)

● ​മല്ലികാർജ്ജുനം (ആന്ധ്രാപ്രദേശ്)

​● മഹാകാലേശ്വർ (മധ്യപ്രദേശ്)

● ​ഓംകാരേശ്വർ (മധ്യപ്രദേശ്)

● ​കേദാർനാഥ് (ഉത്തരാഖണ്ഡ്)

● ​ഭീമശങ്കർ (മഹാരാഷ്ട്ര)

● ​വിശ്വനാഥ് (ഉത്തർപ്രദേശ്)

● ​ത്ര്യംബകേശ്വർ (മഹാരാഷ്ട്ര)

​● വൈദ്യനാഥ് (ജാർഖണ്ഡ്)

● ​നാഗേശ്വർ (ഗുജറാത്ത്)

● ​രാമേശ്വരം (തമിഴ്‌നാട്)

● ​ഘൃഷ്ണേശ്വർ (മഹാരാഷ്ട്ര)

​12 ജ്യോതിർലിംഗങ്ങൾക്കും ഓരോ ഐതിഹ്യവും പ്രത്യേകതകളുമുണ്ട്. ഗുജറാത്തിലെ കടൽത്തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സോമനാഥ് ചന്ദ്രന്റെ ശാപമോക്ഷത്തിനായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ആദ്യ ജ്യോതിർലിംഗമായി അറിയപ്പെടുന്നു. ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ ശ്രീശൈലത്തുള്ള മല്ലികാർജ്ജുനം ശിവനും പാർവ്വതിയും ഒരുപോലെ വസിക്കുന്ന ഇടമാണ്. ഉജ്ജയിനിയിലെ മഹാകാലേശ്വർ ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ട ഏക ജ്യോതിർലിംഗമാണ്; ഇവിടെ കാലത്തെപ്പോലും നിയന്ത്രിക്കുന്നവനായി ഭഗവാൻ വാഴുന്നു. 

നർമ്മദാനദിയുടെ തീരത്തെ ഓം ആകൃതിയിലുള്ള ദ്വീപിലാണ് ഓംകാരേശ്വർ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഹിമാലയ സാനുക്കളിലെ കേദാർനാഥ് ഏറ്റവും ഉയരത്തിലുള്ളതും ദുർഘടവുമായ തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമാണ്. ഭീമനദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനത്തുള്ള ഭീമശങ്കർ അസുരനിഗ്രഹത്തിനായി ശിവൻ അവതരിച്ച ഇടമാണ്. കാശിയിലെ വിശ്വനാഥ് മോക്ഷദായകമായ പുണ്യനഗരത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്ത് ഗംഗാതീരത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു. 

ഗോദാവരിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനത്തെ ത്ര്യംബകേശ്വർ പവിത്രമായ ഗൗതമി ഗംഗയുടെ സാന്നിധ്യത്താൽ ധന്യമാണ്. രാവണൻ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചിരുന്ന ഇടമാണ് ജാർഖണ്ഡിലെ വൈദ്യനാഥ്; ഇത് രോഗശാന്തി നൽകുന്ന വൈദ്യനായി ശിവനെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ഗുജറാത്തിലെ നാഗേശ്വർ ദാരുവാവനത്തിലെ ശിവചൈതന്യത്തെയും പാമ്പുകളുടെ നാഥനെയുമാണ് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. ശ്രീരാമൻ സ്വയം ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു പൂജിച്ച പുണ്യഭൂമിയാണ് തമിഴ്‌നാട്ടിലെ രാമേശ്വരം. 

ഏറ്റവും ഒടുവിലത്തെ ജ്യോതിർലിംഗമായ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഘൃഷ്ണേശ്വർ ഭക്തരുടെ അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസത്തിന് മുന്നിൽ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതിന്റെ പ്രതീകമായി ഇന്നും വിസ്മയമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

ശിവരാത്രിയോടനുബന്ധിച്ച് ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് ഭക്തരാണ് എത്തിച്ചേരുന്നത്. കാശിയിലെ വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗംഗാ സ്നാനത്തിന് ശേഷം ശിവനെ ദർശിക്കുന്നത് മോക്ഷദായകമായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഉജ്ജയിനിയിലെ മഹാകാലേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ‘ഭസ്മ ആരതി’ ശിവരാത്രി നാളിൽ കാണുന്നത് ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പുണ്യമായാണ് വിശ്വാസികൾ കാണുന്നത്.

ഓരോ ജ്യോതിർലിംഗത്തിനും ഓരോ പ്രത്യേകതയുണ്ട്; ചിലത് രോഗശാന്തിക്കും ചിലത് ഐശ്വര്യത്തിനും ചിലത് ജ്ഞാനത്തിനും വേണ്ടിയുള്ളതാണ്. ഭൗതികമായ ദൂരങ്ങൾ താണ്ടി, കഠിനമായ വ്രതമെടുത്ത് ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ശിവരാത്രി രാത്രിയിലെ ജാഗരണം ഒരു ദിവ്യാനുഭൂതിയായി മാറുന്നു.

ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിച്ചാൽ അവ ഭൂമിയിലെ ഊർജ്ജരേഖകളുമായി (Magnetic Ley Lines) ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് കാണാം. പ്രപഞ്ചോർജ്ജം ഏറ്റവും കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഇടങ്ങളാണിവ. മഹാശിവരാത്രി നാളിൽ ഗ്രഹനിലകളുടെ പ്രത്യേകത കൊണ്ട് ഈ ഊർജ്ജം അതിന്റെ പരമാവധിയിൽ എത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ജ്യോതിർലിംഗ ദർശനം നടത്തുന്നവർക്ക് മാനസികമായ വലിയൊരു മാറ്റം അനുഭവപ്പെടുന്നത്. 

ശബ്ദതരംഗങ്ങളായ മന്ത്രങ്ങളും അന്തരീക്ഷത്തിലെ ചൈതന്യവും ചേർന്ന് ഭക്തന്റെ ബോധമണ്ഡലത്തെ ഉണർത്തുന്നു. ഈ പുണ്യകേന്ദ്രങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുന്നത് വഴി വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിലെ നെഗറ്റീവ് ഊർജ്ജം ഭസ്മമാകുകയും പുതുജീവൻ ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളും സന്ദർശിക്കുക എന്നത് ഭാരതത്തെ മുഴുവൻ അറിയുക എന്നതിന് തുല്യമാണ്. ഓരോ പ്രദേശത്തെയും ഭാഷയും വസ്ത്രധാരണവും ഭക്ഷണരീതിയും വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും ജ്യോതിർലിംഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ എല്ലാവരും ശിവഭക്തർ മാത്രമാണ്. മഹാശിവരാത്രി നാളിൽ ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാരതത്തിന്റെ വിവിധ കോണുകളിൽ നിന്നുള്ള മനുഷ്യർ ഒത്തുചേരുമ്പോൾ അതൊരു സാംസ്കാരിക മഹാസംഗമമായി മാറുന്നു.